Thời gian nghe thuyết minh: 3 phút 03 giây
Trong những năm tháng hào hùng của cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ, cùng với những đoàn quân thầm lặng băng rừng, vượt núi, còn có sự góp mặt bền bỉ của những “chiến binh thép” – những chiếc ZIL-157, hay còn được bộ đội ta gọi thân thuộc là “Xe Zil ba cầu”. Đây là loại xe vận tải được Liên Xô và Trung Quốc viện trợ, trở thành phương tiện chủ lực trên tuyến vận tải chiến lược đường Trường Sơn.
Zil ba cầu – với khả năng leo dốc, vượt suối, tải nặng và bền bỉ qua mọi địa hình – đã gắn liền với những chiến công thầm lặng của bộ đội Trường Sơn. Những đoàn xe nối dài, âm thầm tiến vào chiến trường miền Nam, vượt qua hàng ngàn quả bom, hàng trăm lần phục kích, chính là minh chứng sống động cho tinh thần “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”.
Chính hình ảnh người lính lái xe trên những chiếc Zil không kính – bởi kính đã vỡ vì bom đạn – đã được nhà thơ Phạm Tiến Duật ghi lại đầy xúc cảm trong bài thơ nổi tiếng:
“Không có kính, không phải vì xe không có kính
Bom giật, bom rung kính vỡ mất rồi
Ung dung buồng lái ta ngồi
Nhìn đất, nhìn trời, nhìn thẳng…”
Một trong những ký ức đau đáu về Zil 3 cầu là câu chuyện có thật xảy ra vào những năm 1966 – 1967:
Trong vô số đoàn xe len lỏi qua rừng sâu Trường Sơn, có những “chuyến xe cô đơn”. Đó là những chiếc xe chạy một mình trên cung đường hở, làm nhiệm vụ nghi binh – thu hút sự chú ý của máy bay do thám không người lái, tạo điều kiện cho các xe khác được ngụy trang an toàn tiếp cận điểm tập kết.
Chiếc Zil 3 cầu ấy vẫn lặng lẽ chạy – không nhanh, không chậm – như một mồi nhử cho máy bay địch đi theo. Trên thùng xe chỉ có đất đá và cành cây. Người lính bên trong biết rõ sứ mệnh đặc biệt và cảm tử của mình.
Cuối cùng, chiếc F-4 của Mỹ đã phát hiện và cho nổ tung chiếc xe ấy. Người chiến sĩ lái xe đã anh dũng hy sinh, để lại phía sau hành lang an toàn cho hàng chục xe khác vượt qua.
Và người đời vẫn tự hỏi: Điều gì đã thôi thúc họ lao vào hiểm nguy trong sự lặng lẽ đến bi tráng như thế? Có lẽ, câu trả lời nằm trong một câu thơ khác cũng của Phạm Tiến Duật:
“Xe vẫn chạy vì miền Nam phía trước
Chỉ cần trong xe có một trái tim…”
Hôm nay, khi trưng bày chiếc ZIL-157 nguyên mẫu tại Hang Chỉ Huy, chúng tôi không chỉ giới thiệu một phương tiện vận tải, mà còn kể lại một câu chuyện lịch sử sống động và lay động – nơi sắt thép và trái tim hòa làm một, nơi mỗi chuyến xe là một bản anh hùng ca của lòng yêu nước và sự hy sinh cao cả.
