“Đánh địch mà đi, mở đường mà tiến”. Câu nói ngắn gọn ấy gắn liền với tên tuổi Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên, Tư lệnh Bộ đội Trường Sơn giai đoạn 1967-1976. Dưới sự chỉ huy của ông, đến năm 1975 tuyến đường đã có 2 sư đoàn vận tải với 10.000 xe cơ giới, cùng hệ thống đường ống xăng dầu dài 1.400km xuyên ba nước Đông Dương. Những kỳ tích gắn liền với huyền thoại Trường Sơn ra đời với phương châm “không gì là không thể”, góp phần chiến lược vào thắng lợi vĩ đại của dân tộc. Bài viết sau đây sẽ kể về cuộc đời binh nghiệp, những cống hiến của Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên và di sản quý giá mà ông để lại cho các thế hệ mai sau.
Tổng quát về cuộc đời Trung Tướng Đồng Sỹ Nguyên
Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên (1923 – 2019) tên thật là Nguyễn Hữu Vũ, quê quán tại xã Quảng Trung, thị xã Ba Đồn, tỉnh Quảng Bình (nay là Quảng Trị). Ông sinh ra trong một gia đình thuần nông có 7 người con. Từ năm 1938, chàng học sinh Nguyễn Hữu Vũ đã sớm tham gia các tổ chức cứu quốc ở trường học và quê nhà. Chưa đầy hai năm sau, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương, sau đó trở thành Bí thư Chi bộ xã Quảng Trung khi vừa 17 tuổi.
Ông liên tục gánh vác những trọng trách lớn hơn, từ phong trào trong cộng đồng Việt kiều ở Thái Lan và Lào cho đến lập chiến khu, chuẩn bị khởi nghĩa vào năm 1945. Tháng 8/1945, ông được giao làm Chủ nhiệm Việt Minh kiêm Chỉ huy trưởng bộ đội tại quê hương. Năm 1946 trở thành Đại biểu Quốc hội khóa I khi vừa 23 tuổi.
Suốt 2 cuộc kháng chiến, ông kinh qua nhiều cương vị chỉ huy quân sự tại Quảng Bình như Tổng tham mưu phó, Chính ủy Quân khu 4, Tư lệnh Quân tình nguyện Việt Nam tại Mặt trận Trung Lào, v.v. Đầu năm 1967, ông nhận trọng trách Tư lệnh kiêm Chính ủy, Bí thư Đảng ủy Đoàn 559, xoay chuyển một tuyến đường mòn thành mạng lưới vận tải chiến lược giữa mưa bom suốt gần 10 năm sau đó.
Khi kháng chiến thắng lợi, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều vị trí như Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ Xây dựng, Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải, Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, Ủy viên Bộ Chính trị khóa VI, v.v. Ông được trao tặng Huân chương Sao Vàng, Huân chương Quân công hạng Nhất, Huy hiệu 80 năm tuổi Đảng cùng nhiều huân chương danh giá khác.
Ngày 4/4/2019, Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên từ trần tại Hà Nội, khép lại cuộc đời chiến đấu và cống hiến trọn vẹn cho đất nước, quê hương. Năm 2024, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Tổng Tư Lệnh Đồng Sỹ Nguyên và những dấu ấn lịch sử
Tháng 5/1959, Đoàn 559 ra đời với 500 cán bộ, chiến sĩ, do Đoàn trưởng là Thượng tá Võ Bẩm chỉ huy. Ngày 13/8/1959, chuyến hàng đầu tiên vượt Trường Sơn bằng phương thức gùi thồ, mở ra con đường tiếp tế huyết mạch. Suốt gần 8 năm sau đó, dưới sự lãnh đạo của Thiếu tướng Phan Trọng Tuệ (vị tư lệnh đầu tiên của Đoàn 559 – Bộ đội Trường Sơn) và Đại tá Hoàng Văn Thái, quân số Đoàn 559 tăng dần từ vài trăm lên hàng nghìn người.
Công tác vận tải đã bắt đầu chuyển từ gùi thồ sang vận tải cơ giới từ mùa khô 1965 – 1966. Tuy nhiên, bước đầu còn nhiều khó khăn do đường xá chưa thuận lợi và không quân Mỹ ném bom dữ dội. Chính những bài học xương máu ấy đã đặt nền cho giai đoạn bứt phá cho giai đoạn tiếp theo.
Bước ngoặt biến đường vận tải thành mặt trận chủ động
Năm 1967, Đại tá Đồng Sỹ Nguyên nhậm chức Tư lệnh Đoàn 559 – Bộ đội Trường Sơn, đề ra chỉ đạo “đánh địch mà đi, mở đường mà tiến”. Pháo phòng không bố trí trận địa ngay tại các trọng điểm để bảo vệ tuyến đường và xe vận tải. Công binh, thanh niên xung phong (TNXP), dân công hoả tuyến (DCHT) đóng quân ngay cạnh các trọng điểm để kịp thời thông tuyến sau những đợt đánh bom. Cán bộ chỉ huy lập sở chỉ huy tại chỗ để bám sát hiện trường đưa ra chỉ đạo nhanh chóng.
Mạng lưới phòng không cũng được tổ chức nhiều tầng. Máy bay địch bay thấp thì bố trí súng máy phòng không, tầm trung thì có các loại pháo 57mm, 37mm, tầm cao thì có cao xạ pháo và tên lửa. Nhờ thế trận hiệp đồng binh chủng lấy vận tải làm trung tâm, bảo vệ đoàn xe, tuyến vận tải Trường Sơn dần thoát khỏi thế bị động trước không quân Mỹ.
Biến đường mòn thành trận đồ bát quái
Đường Trường Sơn được mở rộng thành 5 trục dọc nối Bắc – Nam, 21 trục ngang nối hai sườn Đông – Tây, xuyên qua cả Việt Nam, Lào và Campuchia. Tổng chiều dài lên tới hơn 17.000 km cho xe cơ giới nối các chiến trường, khiến máy bay Mỹ dù đánh phá dữ dội đến đâu cũng không thể cắt đứt hoàn toàn tuyến chi viện.
Song song đó là đường ống dẫn xăng dầu dài 1.400km, đường sông dài 600km để vận chuyển vật tư, đường giao liên – hành quân – tải thương dài 1.200km cùng mạng thông tin liên lạc dài 1.350km.
Đến đầu năm 1971, mạng thông tin liên lạc này đã nối thông suốt tới mọi hướng chiến trường của cả ba nước Đông Dương, giúp chỉ huy từ tổng hành dinh có thể liên lạc trên toàn tuyến. Tất cả các tuyến cùng vận hành đồng bộ, tạo nên huyết mạch giữ cho dòng chi viện từ hậu phương miền Bắc luôn thông suốt tới các chiến trường miền Nam.
Vận tải cơ giới quy mô lớn và cuộc đối đầu với “bóng ma” AC-130
Nhờ thế trận mới, vận tải cơ giới dần thay thế hoàn toàn gùi thồ, kết hợp tác chiến hiệp đồng binh chủng để vừa chở hàng vừa đánh trả địch. Nhưng từ đầu năm 1971, không quân Mỹ đưa vào sử dụng máy bay cường kích AC-130, oanh tạc chính xác trong đêm tối, gây tổn thất nặng cho các đoàn xe.
Bộ Tư lệnh Trường Sơn đáp trả bằng việc gấp rút hoàn thiện hệ thống “đường kín” chạy dưới tán rừng già để xe chạy được cả ban ngày, đặc biệt là từ lúc trời sắp sáng và nhá nhem tối. Tính đến cuối năm 1972, toàn đường Trường Sơn có khoảng 800km đường kín giúp rút ngắn thời gian vận tải qua đây khoảng 3 – 4 lần.
Song song đó, lực lượng phòng không liên tục được tăng cường để với lực lượng hùng hậu để nghiên cứu phương án tiêu diệt “Quạ Sắt” AC-130 như:
- 728 khẩu pháo phòng không các loại
- Sư đoàn 377 (có 6 trung đoàn)
- 12 Trung đoàn cao xạ và tên lửa độc lập
- 28 tiểu đoàn cao xạ của 25 Binh trạm Trường Sơn
Đêm 29/3/1972, Tiểu đoàn Tên lửa 67 bắt được mục tiêu trên vùng trời Tây Trường Sơn và bắn rơi tại chỗ một chiếc AC-130. Sau chiến công này, các đoàn xe được lăn bánh cả ngày lẫn đêm, trên cả đường kín lẫn đường hở. Chỉ một ngày sau, ngày 30/3/1972, chiến dịch Trị Thiên chính thức mở màn.
Đường ống xăng dầu Trường Sơn – huyền thoại trong huyền thoại
Từ cuối năm 1967, vận tải xăng dầu bằng phuy, téc trên xe cơ giới liên tục hứng chịu đánh phá dữ dội của không quân Mỹ tại các trọng điểm.
Từng có thời điểm tại trọng điểm Trạ Ang trên đường 20 Quyết Thắng bị không kích liên tục gây tắt đường nghiêm trọng. Các chiến sĩ phải kéo phuy xăng ngược dòng suối lên điểm tập kết. Trong 6 ngày, 60 phuy xăng kéo đi thì chỉ 30 phuy đến nơi an toàn, 29 chiến sĩ hy sinh, Ngầm Trạ Ang từ đó trở thành huyền thoại xăng và máu. Cũng trên con đường ấy, Tổng kho NH (Hang Chỉ Huy ở KM12) – nơi cất trữ và chi viện hàng hoá, vũ khí cho chiến trường cũng bị tổn thất nặng nề do máy bay trút bom. Đây vốn là một hang đá được bộ đội Trường Sơn xây dựng thành 7 tầng để cất trữ hàng hoá, đồng thời làm trạm phẫu dã chiến, xưởng cơ khí, trạm thông tin, cơ quan chỉ huy đầu não, v.v.
Giữa năm 1968, một tuyến đường ống dẫn xăng dầu thử nghiệm dài 42km ở khu vực Nghệ An – Hà Tĩnh đã thành công vượt qua vùng tam giác lửa. Bộ đội tiếp tục thi công đường ống trên nhánh Trường Sơn Tây, vượt núi rừng biên giới Việt – Lào và nhánh Trường Sơn Đông đến thẳng Bù Gia Mập.
Trong quá trình thi công qua địa hình đồi núi hiểm trở, không ít lần bộ đội đường ống phải dừng lại trước vô số thách thức không có lời giải đáp. Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên đã luôn quan tâm sâu sát công trình chiến lược này và nói: “Bộ đội Trường Sơn là phải luôn luôn nghĩ rằng mình làm được khi người khác không làm được. Không được phép nói “không làm được.”
Mệnh lệnh vừa là chỉ thị, vừa là lời động viên, trở thành kim chỉ nam giúp bộ đội đường ống giải vô số bài toán hóc búa, từ xây dựng, làm cầu treo, bơm xăng, sửa chữa sự cố giữa mưa bom, v.v. Sau 7 năm, bộ đội đường ống hoàn thành 1.660km tuyến ống dọc chiều dài đất nước (tổng chiều dài mở rộng khoảng 5000km), 60 kho chứa với trữ lượng 32.000m3.
Cống hiến hết mình – giữ trọn nghĩa tình đồng đội
Là một quân nhân, Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên luôn cống hiến hết mình vì sự nghiệp kháng chiến, thống nhất đất nước. Tuy nhiên, những dấu chân làm nên huyền thoại còn có chất chứa nỗi niềm trăn trở trước những hy sinh. Để làm nên huyền thoại Trường Sơn dài hơn 20.000 km cùng sứ mệnh tiếp viện cho chiến trường lớn, hơn 20.000 chiến sĩ đã ngã xuống giữa đại ngàn.
Ngay từ đầu năm 1973, ông đã đề xuất quy tập hài cốt các liệt sĩ nằm rải rác dọc Tây Trường Sơn, trên đất bạn Lào và Campuchia để gia đình từ mọi miền tổ quốc có thể viếng thăm. Giữa thời kì Hiệp định Paris vừa được ký kết, cả nước đang ráo riết chuẩn bị cho chiến dịch Hồ Chí Minh tiến đến thống nhất đất nước, các lực lượng trên 7 tỉnh Nam Lào đã triển khai quy tập hài cốt liệt sĩ đưa về đất mẹ. Tư lệnh đích thân khảo sát địa hình và chọn đồi Bến Tắt để khởi công xây dựng nghĩa trang liệt sĩ Trường Sơn.
Khi kháng chiến thắng lợi, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách mới Từ năm 1977 – 1991. Ngay cả khi đã nghỉ hưu, tâm nguyện lớn nhất của ông vẫn là nhìn thấy con đường Trường Sơn năm xưa được hồi sinh, hiện đại hóa thành huyết mạch giao thông và phát triển kinh tế. Khi dự án đường Hồ Chí Minh được Chính phủ phê duyệt, ở tuổi 74, ông xung phong nhận nhiệm vụ Đặc phái viên của Chính phủ, trực tiếp đôn đốc công trình. Với ông, Trường Sơn không chỉ là ký ức chiến tranh, mà là lời hẹn còn dang dở với đồng đội và đất nước.
Những di sản vị chỉ huy huyền thoại để lại cho hậu thế
Trưa ngày 4/4/2019, Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên từ trần tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, hưởng thọ 96 tuổi. Lễ tang cấp Nhà nước được cử hành trọng thể tại Nhà tang lễ Quốc gia. Ông yên nghỉ tại Nghĩa trang Công viên Vĩnh Hằng, Ba Vì, Hà Nội, bên cạnh mộ người vợ của mình.
Trước khi khép lại hành trình gần một thế kỷ, ông đã lưu giữ trọn vẹn ký ức thời hoa lửa cùng thế hệ chiến sĩ đã hóa thân vào dáng hình tổ quốc thành di sản tinh thần cho các thế hệ mai sau. Đại tá Nguyễn Duy Tường là người chấp bút cho bộ ba hồi ký của Trung Tướng Đồng Sỹ Nguyên, bao gồm:
- Đường xuyên Trường Sơn (1999, sau được dịch sang tiếng Anh, Pháp, Tây Ban Nha)
- Với cả cuộc đời (2007)
- Trọn một con đường (2012)
Tướng Đồng Sỹ Nguyên còn là đồng tác giả quyển “Trường Sơn và đất nước” cùng Thiếu tướng Võ Sở. Nhiều nhà nghiên cứu quân sự đã viết về đời binh nghiệp và tuyến lửa Trường Sơn qua các công trình như:
- Vị tư lệnh chiến trường Trường Sơn, đường Hồ Chí Minh của tác giả Phan Hữu Đại
- Lịch sử và dấu ấn Trường Sơn (Nhà xuất bản Thanh Niên)
- Đồng Sỹ Nguyên – Tuyển tập và Bộ sách sản Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên – Tư lệnh Bộ đội Trường Sơn (Nhà xuất bản Quân đội
- nhân dân xuất bản nhân 100 năm ngày sinh của Trung Tướng)
Năm 2023, nhâm kỉ niệm 100 năm ngày sinh của Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên, tỉnh Quảng Bình tổ chức triển lãm “Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên – Cuộc đời và sự nghiệp”. Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam tổ chức triển lãm “Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên – Dấu ấn con đường huyền thoại” tại Hà Nội.
Tại Phong Nha, con đường dẫn từ trung tâm Phong Nha đến đường 20 Quyết Thắng đã được đặt tên Đồng Sỹ Nguyên để tri ân những đóng góp to lớn của Trung tướng.
Tư liệu chiến trường của Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên các chiến sĩ Trường Sơn tại Hang Chỉ Huy
Ngày nay, ở Phong Nha, Hang Chỉ Huy (Tổng kho NH) trên đường 20 Quyết Thắng đã được cải tạo thành điểm du lịch lịch sử. Nơi đây kết hợp những thước phim, hình ảnh chiến trường quý giá cùng công nghệ VR 9D. Du khách sẽ ngồi trên mô hình xe ZIL-130, hóa thân thành chiến sĩ lái xe vượt bom đạn giữa rừng Trường Sơn.
Hang Chỉ Huy tái hiện những năm tháng chiến đấu của các chiến sĩ trên Đường 20 Quyết Thắng và trên cả tuyến đường Trường Sơn. Những năm tháng ấy, đạn bom cày xới cả núi đá vôi, biến nhiều trọng điểm từng nô nức dấu chân, thấm đẫm mồ hôi, nước mắt giờ đây chỉ còn lại tấm bia di tích.
Không gian trưng bày bên trong hang lưu giữ tư liệu về hành trình chiến đấu của Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên và đồng đội trên tuyến vận tải huyết mạch năm xưa. Từng bức ảnh, thước phim tái hiện những ngày các chiến sĩ công binh, TNXP, DCHT sát cánh giữ vững con đường ra trận đẹp và tràn đầy nhiệt huyết như chính tuổi thanh xuân.
Nếu có dịp ghé Phong Nha, du khách hãy đến Hang Chỉ Huy để trải nghiệm công nghệ VR 9D đầu tiên tại Việt Nam và đắm chìm vào không gian chiến trường xưa.