Ngày 19/5/1959, giữa đại ngàn Trường Sơn, những đoàn quân đầu tiên của Đoàn 559 gùi hàng trên vai, len lỏi theo các đường mòn xuyên rừng già để đưa vũ khí, lương thực vào Nam. Từ những bước chân gùi thồ ấy, con đường dần mở rộng thành mạng lưới vận tải cơ giới liên hoàn. Các trục đường ô tô, đường vòng tránh và cả đường ống dẫn xăng dầu vượt núi cao, vực sâu dần hình thành, nối hậu phương miền Bắc với chiến trường miền Nam qua cả ba nước Đông Dương.
Suốt 16 năm, Đường Trường Sơn (hay Đường Hồ Chí Minh) đã vận chuyển hơn 1 triệu tấn vũ khí, đạn dược, lương thực cùng hơn 1,1 triệu lượt cán bộ, chiến sĩ vượt rừng núi hiểm trở vào chiến trường. Cũng chính vì vai trò sống còn ấy, đường Trường Sơn sớm trở thành mục tiêu đánh phá bậc nhất của quân đội Hoa Kỳ, hứng chịu gần 4 triệu tấn bom đạn suốt 16 năm cùng vô số cuộc hành quân càn quét. Bài viết dưới đây điểm lại những chiến dịch quân sự nổi bật diễn ra trên toạ độ lửa Trường Sơn.
Chiến dịch Barrel Roll (1964 – 1973)
Từ khi tuyến vận tải gùi thồ của bộ đội Trường Sơn và những đoàn hành quân còn len lỏi vạch rừng vào Nam, Hoa Kỳ đã sớm phát giác những manh mối đầu tiên. Phán đoán rằng nguy cơ từ tuyến chi viện đang lớn dần, ngày 14/12/1964, không quân Hoa Kỳ mở chiến dịch không kích có hệ thống đầu tiên mang tên Barrel Roll, kéo dài đến 29 tháng 3 năm 1973. Khu vực tấn công là miền Đông nước Lào nhằm phá hoại các trục đường quan trọng của tuyến Trường Sơn tại khu vực này, đồng thời hỗ trợ Hoàng Gia Lào chống lực lượng Pathet Lào. Đây cũng là nơi tập trung những tuyến giao thông quan trọng nhất của đường Trường Sơn.
Đến tháng 3/1965, sau khi cuộc chiến leo thang được chấp thuận, Barrel Roll tiếp tục ở Đông Bắc Lào. Đây là chiến dịch không kích dai dẳng nhất của quân đội Hoa Kỳ nằm cắt đứt tuyến chi viện Trường Sơn.
Chiến dịch Steel Tiger
Chiến dịch Steel Tiger được không quân Hoa Kỳ triển khai từ ngày 3/4/1965 đến ngày 11/11/1968, tập trung đánh phá khu vực cán xoong Nam Lào, nơi tuyến Trường Sơn áp sát biên giới. Trọng điểm ác liệt nhất là trục ngang Đường 12, khu vực Đèo Mụ Giạ – Siêng Phan vì đây là trục giao thông duy nhất kết nối Việt Nam với Lào.
Đèo Mụ Giạ trên Đường 12, trục ngang duy nhất khi đó cho ô tô vượt biên sang đất Lào. Bom đạn trút xuống ngày đêm nhằm cắt đứt cửa ngõ huyết mạch này, buộc Đoàn 559 phải mở thêm đường vòng, đường tránh để duy trì dòng chi viện.
Chiến dịch Tiger Hound
Dù bị tấn công liên tục, bộ đội Trường Sơn nhanh chóng khắc phục, làm chủ mặt đất và mở thêm nhiều đường tránh, đường vòng dưới tán rừng để giữ mạch tiếp tế. Vũ khí, đạn dược, hàng hoá vẫn đến tay các chiến sĩ ở chiến trường Miền Nam, tạo nên những trận đánh bất ngờ, khiến quân đội Hoa Kỳ cũng phải ngạc nhiên trước số lượng vũ khí.
Những tổn thất trên chiến trường Miền Nam càng thôi thúc quyết tâm bóp nghẹt tuyến chi viện của giới cầm quyền. Không quân Hoa Kỳ tiếp tục mở rộng khu vực đánh phá đến Đông Nam Lào bằng chiến dịch Tiger Hound (5/12/1965 – 11/11/1968) với cường độ lên đến 100 phi vụ mỗi ngày.
Đây là nơi tập trung nhiều tuyến giao thông, kho chứa hàng hoá, căn cứ ém quân của bộ đội Việt Nam và Pathet Lào. Cường độ không kích lên tới 100 phi vụ mỗi ngày, đánh phá xuyên ngày đêm, biến khu vực này thành một trong những trọng điểm ác liệt nhất tuyến Trường Sơn.
Chỉ trong tháng 12/1965, số phi vụ không kích là 3.000, đến tháng 1/1966, số phi vụ đã tăng lên 8.000, đánh phá liên tục cả ngày lẫn đêm. Trước những chiến dịch không kích dồn dập, bộ đội Trường Sơn tận dụng lợi thế của rừng nhiệt đới nhiều tầng để xây dựng hệ thống đường giao thông khó bị quan sát từ trên cao. Với phương châm “địch phá, ta sửa, ta đi”, các chiến sĩ ngày đêm bám trụ từng cung đường. Bộ đội Trường Sơn, Thanh niên xung phong (TNXP), dân công hỏa tuyến (DCHT) nhanh chóng san lấp hố bom, thông tuyến sau mỗi đợt đánh phá, giữ vững quyền làm chủ mặt đất.
Đến khoảng năm 1966, Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên đề ra phương châm “đánh địch mà đi, mở đường mà tiến”. Ông chỉ đạo làm nhiều tuyến đường kết nối liên hoàn, chạy song song với tuyến cũ. Đồng thời ông tổ chức tác chiến hiệp đồng binh chủng, nâng cao sức mạnh của công binh mở đường, pháo phòng không đánh máy bay, thông tin liên lạc, hậu cần, v.v. để chủ động bảo vệ tuyến đường và đoàn xe.
Chiến dịch Đường 9 – Khe Sanh
Từ năm 1965, quân đội Hoa Kỳ và VNCH mở rộng căn cứ ở Khe Sanh thành một tập đoàn cứ điểm gồm sân bay Tà Cơn, chi khu quân sự Hướng Hoá, và cứ điểm Làng Vây. Phòng tuyến ngang trên Đường 9 dài 100km đe dọa trực tiếp, ngăn chặn dòng chi viện và làm bàn đạp cho các cuộc hành quân, không kích tấn công càn quét, phá hoại tuyến vận tải Trường Sơn.
Nhận thấy vị trí then chốt này, Bộ Chính trị đưa Đường 9 – Khe Sanh vào kế hoạch nghi binh cho cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân 1968. Mục đích của chiến dịch là đánh lừa giới cầm quyền Hoa Kỳ, kéo lực lượng cơ động Hoa Kỳ ra vòng ngoài, vừa tấn công vào “cái gai” trong hệ thống ngăn chặn nguồn chi viện Bắc – Nam và tạo lợi thế cho cuộc tổng tiến công ở các đô thị miền Nam.
Đêm 20 rạng 21/1/1968, quân ta đồng loạt tiến công, huy động 4 sư đoàn bộ binh cùng pháo binh, cao xạ, xe tăng, công binh, v.v. Sau 170 ngày đêm vây ép, đến 15/7/1968, ta loại khỏi vòng chiến 11.900 địch, bắn rơi 197 máy bay, phá hủy 78 xe quân sự, giải phóng huyện Hướng Hóa với 10.000 dân.
Đoàn 559 – Bộ đội Trường Sơn đảm nhiệm mạch máu hậu cần của toàn chiến dịch, vận chuyển vũ khí, lương thực, quân số, đồng thời tổ chức hậu cứ, sửa chữa khí tài, cứu chữa thương binh, v.v., đảm bảo cho các đơn vị tác chiến. Cuối tháng 6/1968, Hoa Kỳ rút khỏi Khe Sanh, để ngỏ tuyến phòng thủ từ Lao Bảo đến Cà Lu, mở đường cho tuyến vận tải Trường Sơn mở rộng.
Chiến dịch Commando Hunt
Hệ thống mạng lưới giao thông liên hoàn được xây dựng đã giúp hệ thống vận tải được hiện đại hoá và chủ động né tránh không kích của Hoa Kỳ. Đặc biệt là sự ra đời của trục ngang chiến lược thứ 2 – đường 20 Quyết Thắng từ năm 1966 nối từ Phong Nha sang đất Lào đã phá thế độc đạo trọng điểm đường 12.
Với không quân Hoa Kỳ, mỗi chiếc xe tải lẩn khuất giữa trận đồ bát quái Trường Sơn giờ đây là một mục tiêu đắt giá. Có lúc phải đốt đến 700.000 USD mới phá huỷ được một chiếc xe tải. Các chuyên gia Hoa Kỳ đã triển khai một chiến trường điện tử với hệ thống trinh sát điện tử Igloo White. Chiến dịch Commando Hunt mở màng từ ngày 15/11/1968 và kéo dài đến 29/3/1972, với 7 đợt không kích, mỗi đợt kéo dài 6 tháng.
Hàng trăm loại thiết bị cảm biến điện tử được thả xuống dọc rừng núi Trường Sơn để dò tìm dấu hiệu di chuyển, truyền dữ liệu về trụ sở ở Thái Lan phân tích rồi dẫn đường cho máy bay đến oanh tạc. Tổng chiến dịch có khoảng 300.000 phi vụ không kích và khoảng hơn 3000 phi vụ ném bom bằng máy bay B-52, ném khoảng 640.000 tấn bom đạn các loại xuống khu vực đường Trường Sơn ở Đông Nam Lào.
Nhiều trọng điểm như Siêng Phan, Đèo Mụ Giạ, A-T-P (đường 20 Quyết Thắng) từ rừng già hóa thành sa mạc. Chiến dịch mới đã gây ra sự bất ngờ và nhiều tổn thất cho độ bội Trường Sơn, đặc biệt là sự tấn công của máy bay AC-130 được mệnh danh là bóng ma trên đỉnh Trường Sơn. Tuy nhiên, bộ đội Trường Sơn đã nhanh chóng khắc phục và tìm ra quy luật hoạt động của các thiết bị điện tử để thực hiện chiến thuật nghi binh, đánh lừa không quân và giới cầm quyền Hoa Kỳ.
Mục tiêu bắn hạ AC-130 tại chỗ trở thành nhiệm vụ cấp bách trên tuyến lửa Trường Sơn. Ngày 29 tháng 3 năm 1972, máy bay AC-130 đầu tiên đã bị bắn rơi tên lửa SAM-2. Hai ngày sau, một chiếc AC-130 lại bị bắn rơi bởi pháo phòng không 57mm và đến ngày 18/6/1972, bộ đội Trường Sơn tiếp tục bắn rơi một chiếc AC-130 bằng tên lửa vác vai Strela 2.
Chiến dịch Apache Snow – Đồi Thịt Băm
Nằm sát biên giới Việt – Lào, thung lũng A Sầu với trục Đường 14 chạy qua là một mắt xích quan trọng của tuyến chi viện Trường Sơn vào chiến trường Trị Thiên và tỏa đi các hướng chiến trường miền Nam. Do thung lũng A Sầu nằm trong lãnh thổ miền Nam của Vĩ tuyến 17 nên trở thành mục tiêu của hàng loạt cuộc hành quân bộ binh của Hoa Kỳ và VNCH như Delaware (1968), Dewey Canyon và Massachusetts Striker (đầu 1969).
Ngày 10/5/1969, Quân đội Hoa Kỳ mở chiến dịch Apache Snow, nhằm xóa sổ căn cứ đóng quân, kho tàng và trạm quân y phục vụ tuyến vận tải chiến lược của bộ đội Việt Nam. Trọng tâm chiến dịch dồn vào đồi A Biah, cao điểm 937 sát biên giới Lào, nơi Trung đoàn 3 thuộc Sư đoàn 324, bộ đội địa phương và dân quân du kích chốt giữ.
Hoa Kỳ huy động không quân, pháo binh, lính dù và Thủy quân lục chiến tấn công đồi A Biah, cùng sự hỗ trợ của quân đội VNCH. Các lực lượng đổ quân bằng trực thăng đánh chiếm đỉnh đồi theo ba hướng. Hoa Kỳ liên tục trút hỏa lực năm tầng xuống sườn núi, khoảng 1.200 tấn bom cùng hơn 20.000 viên đạn pháo oanh tạc trước mỗi đợt bộ binh xung phong. Tuy nhiên, những đội quân hùng hậu, được trang bị hiện đại liên tục rơi vào trận địa phục kích của Quân Giải Phóng Việt Nam nhờ tận dụng rừng rậm và địa hình dốc đứng.
Mười ngày giao tranh giành giật từng công sự biến A Biah thành một trong những trận đánh gây thương vong nặng nề nhất mà giới báo chí và binh lính Mỹ gọi là Đồi Thịt Băm. Đêm 18/5 đến ngày 20/5, sau khi hoàn thành mục tiêu tiêu hao lực lượng đối phương, Bộ đội Việt Nam bí mật rút quân khỏi A Biah. Đến ngày 20/5/1969, quân đội Mỹ – VNCH chiếm được ngọn đồi nhưng nhanh chóng nhận ra nó không có giá trị chiến lược như đã tính toán. Ngày 5/6/1969, quân đội Hoa Kỳ lặng lẽ rút khỏi A Biah.
Chiến dịch Đường 9 – Nam Lào
Đầu năm 1971, quân đội Hoa Kỳ và VNCH mở cuộc hành quân Lam Sơn 719 nhằm càn quét và phá huỷ các kho tàng trên tuyến vận tải Trường Sơn, cắt đứt dòng chi viện cho chiến trường miền Nam. Đây cũng là dịp để giới cầm quyền hoa Kỳ thử nghiệm sức mạnh của quân đội Sài Gòn trong kế hoạch Việt Nam hoá Chiến Tranh.
Tổng quân số lên đến 42.000, gồm 33.000 quân VNCH từ sư đoàn dù, thủy quân lục chiến, bộ binh, biệt động quân, pháo binh, thiết giáp cùng 9.000 quân Hoa Kỳ yểm trợ bộ binh, pháo binh và khoảng 1.000 máy bay các loại. Tuy nhiên, Bộ đội Việt Nam đã sớm phán đoán ý đồ của Hoa Kỳ và VNCH. Chiến dịch phản công Đường 9 – Nam Lào được tiến hành, huy động 5 sư đoàn bộ binh cùng các trung đoàn tăng – thiết giáp, pháo binh, phòng không, công binh và đặc biệt là lực lượng tại chỗ của Đoàn 559.
Sáng 8/2/1971, sau nhiều đợt pháo kích và không kích dồn dập, quân VNCH vượt biên giới tiến về Sê Pôn. Ngay từ những giờ đầu, bộ đội Việt Nam đã chặn đánh quyết liệt, bắn rơi 50 máy bay lên thẳng chỉ trong hai ngày 8 và 9/2. Suốt gần 50 ngày đêm, quân và dân ta đã tạo nhiều đòn đánh bất ngờ như tại cao điểm 500, căn cứ 31, Bản Đông, v.v., bắn rơi, phá hủy 556 máy bay, 528 xe tăng – xe bọc thép và hơn 100 khẩu pháo, cối của địch, v.v. Riêng Bộ đội Trường Sơn (Đoàn 559) đã bắn rơi 346 máy bay, 136 xe tăng – xe cơ giới và 86 khẩu pháo, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ là một hướng chiến đấu chính, đồng thời bảo vệ vững chắc tuyến chi viện chiến lược.
Ngày 23/3/1971, quân đội VNCH rút chạy khỏi Nam Lào, bỏ lại nhiều xe tăng, đại bác, vũ khí trên đường tháo lui. Chiến dịch phản công Đường 9 – Nam Lào của thắng lợi, đánh dấu bước phát triển mới trong nghệ thuật quân sự Việt Nam.
Không dừng lại ở các chiến dịch giữ đường, bảo vệ tuyến vận tải, bộ đội Trường Sơn còn trực tiếp tham gia, tạo nên những chiến công vang dội Chiến dịch Tây Nguyên và Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử năm 1975. Đặc biệt, sau Hiệp định Paris năm 1973, hệ thống đường xá được đắp nên từ từng nhát cuốc, xẻng năm xưa đã phát triển thành mạng đường cơ giới hoàn chỉnh. Đường Trường Sơn đưa những đoàn quân, tăng – thiết giáp, vũ khí, đạn dược, v.v. hành quân cấp tốc tiến đến thắng lợi cuối cùng, thống nhất đất nước.
Con đường huyền thoại của một thời kháng chiến vĩ đại nay lặng lẽ trở thành chốn về nguồn, nơi thế hệ hôm nay tìm lại dấu chân cha ông giữa đại ngàn Trường Sơn. Trên trục ngang đường 20 Quyết Thắng, Hang Chỉ Huy – từng là tổng kho hậu cần giữa những năm chiến tranh dữ dội nhất. Sau những trận mưa bom và dấu tích thời gian, nay hang động được cải tạo, mở cửa đón bước chân du khách, tái hiện trọn vẹn không gian chiến trường xưa qua công nghệ VR 9D sống động cùng các khu trưng bày hiện vật.
Hang động 7 tầng được phục dựng với chức năng thời chiến, kết hợp với những câu chuyện phá đá mở đường và tư liệu lịch sử sẽ giúp du khách sống lại một lát cắt lịch sử – để hiểu, để nhớ, và để tự hào về con đường đã làm nên thắng lợi.