Trong kháng chiến chống Mỹ, Đường 20 Quyết Thắng là một trong những tuyến đường huyết mạch quan trọng trên hệ thống đường Trường Sơn huyền thoại. Nơi đây không chỉ hứng chịu mưa bom bão đạn mà còn diễn ra cuộc đấu trí đặc biệt giữa công nghệ chiến tranh điện tử hiện đại của Mỹ và trí tuệ, sự sáng tạo của quân dân Việt Nam.
“Cây nhiệt đới” – Thiết bị cảm biến / Trinh sát điện tử
1. Thông tin cơ bản và đặc điểm
Tên gọi: “Cây nhiệt đới” – tên gọi của bộ đội Việt Nam dành cho một số loại cảm biến điện tử do quân đội Mỹ triển khai trong chiến tranh. (Tên kỹ thuật của Mỹ: ADSID, Acoubuoy…).
Xuất xứ: Hoa Kỳ.
Loại: Thiết bị cảm biến trinh sát điện tử.
Chức năng: Phát hiện âm thanh, rung động hoặc các dấu hiệu hoạt động của con người và phương tiện, sau đó truyền tín hiệu về trạm tiếp nhận để phục vụ hoạt động trinh sát.
Các thiết bị này được thiết kế với hình dạng ngụy trang tinh vi, giống hệt cành cây, rễ cây hoặc các bộ phận của thực vật để hòa lẫn vào môi trường rừng núi. Tùy từng loại, cảm biến có khả năng thu nhận âm thanh hoặc rung động địa chấn do con người và phương tiện tạo ra. Từ khoảng năm 1966, Mỹ đã thả hàng loạt thiết bị này xuống tuyến Trường Sơn (trong đó có Đường 20 Quyết Thắng) – một phần của hệ thống trinh sát điện tử thuộc Hàng rào điện tử McNamara, đánh dấu sự xuất hiện của công nghệ chiến tranh công nghệ cao trên tuyến chi viện chiến lược.
Hiện vật “Cây nhiệt đới” được trưng bày tại Phòng trưng bày Chiến tranh thuộc Bảo tàng Quốc gia Không quân Hoa Kỳ (Nguồn: Bảo tàng Quốc gia Không quân Hoa Kỳ)
2. “Cây nhiệt đới” và cuộc đấu trí trên tuyến lửa Trường Sơn: Tương kế tựu kế
Sự xuất hiện của các thiết bị cảm biến điện tử đã tạo thêm muôn vàn khó khăn đối với các lực lượng làm nhiệm vụ vận tải, chiến đấu và bảo đảm giao thông. Trong điều kiện rừng núi rộng lớn, sự ngụy trang hoàn hảo của chúng khiến việc phát hiện và vô hiệu hóa trở nên vô cùng phức tạp. Việc nhận diện “Cây nhiệt đới” nhanh chóng trở thành một nhiệm vụ sống còn trong công tác bảo vệ tuyến đường và duy trì mạch máu chi viện.
Quân đội Hoa Kỳ thả “Cây nhiệt đới” ở rừng Trường Sơn (Nguồn: Bảo tàng Quốc gia Không quân Hoa Kỳ)
Sau khi nắm bắt được đặc điểm và cơ chế hoạt động của “Cây nhiệt đới”, bộ đội ta, đặc biệt là lực lượng công binh, không những tìm cách vô hiệu hóa mà còn biến nó thành công cụ phục vụ nghi binh.
Bộ đội đã sáng tạo ra nhiều cách để tạo tín hiệu giả, đánh lừa hệ thống cảm biến rằng có sự di chuyển của con người và phương tiện. Các chiến sĩ tạo tiếng động giả, vận hành máy nổ không tải, hoặc thậm chí dùng vỏ lon thịt hộp đựng một ít nước tiểu treo trong rừng để đánh lừa các cảm biến sinh hóa/âm thanh.
Đặc biệt, nghệ thuật “tương kế tựu kế” còn được vận dụng xuất sắc trong việc phá núi, mở đường. Tại những vị trí địa hình hiểm trở cần san lấp, công binh ta cố tình tạo tín hiệu giả, “điều” máy bay đối phương đến oanh kích phá đá. Sau những đợt ném bom, bộ đội ta nhanh chóng tận dụng ngay lượng đất đá vừa bị cày xới để san lấp, mở tuyến đường mới.
Từ một vũ khí tối tân nhằm phát hiện và hủy diệt, “Cây nhiệt đới” đã bị biến thành “công cụ” mở đường cho ta. Đó chính là nét đặc sắc của cuộc đấu trí trên Trường Sơn: chủ động nghi binh, biến mạng lưới giám sát của địch thành “điểm mù” để tạo lợi thế cho mình – đòn “gậy ông đập lưng ông” đầy ngoạn mục.
3. Giá trị lịch sử tại Di tích Hang Chỉ Huy
Mô hình “Cây nhiệt đới” được trưng bày tại Khu di tích Hang Chỉ Huy gợi lại một phương diện đặc biệt của cuộc chiến trên tuyến Trường Sơn – cuộc đối đầu giữa công nghệ trinh sát điện tử hiện đại và sự thích ứng, sáng tạo của con người. Giúp người xem hình dung rõ hơn về quy mô của cuộc chiến tranh công nghệ cao trên tuyến vận tải chiến lược, đồng thời hiểu thêm về những nỗ lực của bộ đội, thanh niên xung phong và lực lượng vận tải trong việc bảo vệ tuyến đường, duy trì hoạt động chi viện trong điều kiện bom đạn và hiểm nguy.
Ngày nay, “Cây nhiệt đới” tại Hang Chỉ Huy góp phần tái hiện một lát cắt đặc biệt của lịch sử Đường 20 Quyết Thắng và tuyến Trường Sơn, nhắc nhớ về trí tuệ, bản lĩnh và sự hy sinh của những con người đã góp phần giữ vững tuyến chi viện chiến lược trong những năm tháng chiến tranh.
Mô hình “Cây nhiệt đới” tại Hang Chỉ Huy