Mái tóc đã điểm bạc theo năm tháng, nhưng bà Nguyễn Thị Kiện vẫn nhớ như in lời dặn dò chăm sóc mẹ và chờ chị về của người chị cả Nguyễn Thị Sặng trước ngày lên đường vào Trường Sơn. Lời dặn dò bình dị, lời hẹn mong chờ như hàng trăm nghìn thanh niên Việt Nam yêu nước trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, mãi mãi không thành hiện thực. Chỉ hơn một năm sau, gia đình nhận tin chị gái, nữ y tá Nguyễn Thị Sặng đã anh dũng hy sinh trên Đường 20 – Quyết Thắng.
Câu chuyện của chị là một lát cắt chân thực của thế hệ oai hùng. Thời đại mà có những người đi qua hơn 20 năm chiến tranh, có những người mang về những vết tích chiến trường, những vết thương khó thể chữa lành, và cả những người chiến sĩ vừa vác ba lô đã ngã vào lòng đất mẹ. Trường Sơn năm ấy là tuyến lửa. Những người hy sinh như chị Sặng rất nhiều, thế nhưng các chiến sĩ anh hùng vẫn sẵn sàng tiến bước, lao vào biển lửa để thắp sáng vận mệnh dân tộc.
Nữ y tá giữa tọa độ lửa Đường Trường Sơn
Nguyễn Thị Sặng quê ở tiểu khu Phú Sơn, thị xã Thanh Hóa, Việt Nam. Sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo, bố mất sớm, chị là con cả trong ba chị em gái. Mẹ chị đau yếu nhưng vẫn tảo tần nuôi ba con khôn lớn, còn chị từ nhỏ đã sớm gánh vác việc nhà, phụ mẹ chăm em, nhường những tốt đẹp nhất để các em được đến trường đầy đủ.
Ở quê nhà, chị từng tham gia lực lượng dân quân địa phương. Năm 1971, trong bối cảnh chiến tranh khốc liệt, yêu cầu chi viện cho chiến trường miền Nam cấp bách, trong khi tuyến đường Trường Sơn liên tục oằn mình dưới những đợt không kích ngày đêm, tiếng gọi của tổ quốc luôn vang vọng. Đáp lại tiếng gọi thiêng liêng, chị viết đơn tình nguyện nhập ngũ vào năm 27 tuổi, chia tay mẹ già, em nhỏ để lên đường.
Chị được phân công vào Đại đội C211, N75, Ban Xây dựng 67, thuộc Binh đoàn 559. Vốn là thanh niên xung phong, nhưng trước yêu cầu của chiến trường, chị đảm nhận vai trò y tá: chăm sóc thương binh trong những hang đá ven Đường 20 – Quyết Thắng. Đến khi có xe tải đi ngược ra chở thương binh, chị lại đi theo để chăm sóc suốt chặng, đưa họ đến trạm ở bến phà Xuân Sơn, bàn giao người và danh sách cho tuyến sau rồi đi bộ quay về đơn vị. Cứ vài ngày, hành trình ấy lại lặp lại.
Giữa từng đợt mưa bom khói lửa, chị và đồng đội Đại đội C211 vẫn kiên cường bám trụ với khẩu hiệu “Sống bám cầu, bám đường, chết kiên cường, dũng cảm”. Khu vực dốc Ba Thang khi đó vừa được bộ đội Trường Sơn khai thông, xây dựng thành đoạn đường dài 4km. Không quân Hoa Kỳ nhanh chóng phát giác động thái lạ trên tuyến, liền quần thảo và trút bom oanh tạc, biến nơi đây thành một trong những trọng điểm bị đánh phá dữ dội.
Có những ngày bom đạn dữ dội đến mức hàng chục chiến sĩ hy sinh, để tại những hàng bia mộ khắc cùng một dòng chữ “Thanh Hóa” và cùng một ngày giỗ “8/5/1972”, “27/10/1967”, v.v., trong 5 nghĩa trang TNXP ở Quảng Bình (Quảng Trị mới). Đứng trước những bia đá khắc tên liệt sĩ cùng quê quán, cùng 1 ngày hy sinh, không ít cựu chiến binh, cựu TNXP dù đã từng đi qua lằn ranh sinh tử cũng nghẹn ngào khó tả.
Y tá Nguyễn Thị Sặng hy sinh nhưng còn sống mãi
Ngày 18/6/1972, chị Sặng vừa hoàn thành một chuyến tải thương như bao lần trước, đang đi bộ trở về đơn vị thì tiếng máy bay gầm rú như xé toạc bầu trời. Cả đơn vị hô hoán nhau tản vào những hang đá, hẻm đá ven đường trú ẩn – phản xạ đã quen thuộc sau nhiều năm sống giữa tọa độ lửa. Nhưng lần này, hang đá nơi chị cùng ba đồng đội là chị Nguyễn Thị Lan, chị Trần Thị Sen và anh Nguyễn Duy Hùng trú ẩn không may bị bom rơi trúng. Ba người hy sinh ngay tại chỗ. Chị Sặng bị mảnh bom găm vào đầu, được đồng đội đưa đến trạm xá Binh đoàn 559 cấp cứu. Ngày 20/6/1972, do vết thương quá nặng nên chị cũng hy sinh sau 2 ngày chữa trị.
Đồng đội đưa chị về an táng bên một con suối nhỏ, ngay đối diện hang đá nơi chị từng chăm sóc bao thương binh. Người ta gọi hang đá ấy bằng một cái tên Hang Y Tá.
Những chiến sĩ từng được chị chăm sóc, sau khi lành vết thương, lại tiếp tục xông pha những chuyến hàng vượt trọng điểm, chở đạn dược, hàng hóa, chiến sĩ tiến về miền Nam – mang theo cả phần ý chí của những người đồng đội đã ngã xuống. Trên những chặng đường vượt bom đạn, họ vẫn không quên dừng lại nơi bia mộ của nữ y tá Nguyễn Thị Sặng để thắp một nén hương, rồi lại lên đường, giữ vững mạch máu giao thông vì một ngày đất nước thống nhất.
Không riêng gì những người từng được chị cứu chữa, các chiến sĩ lái xe từ Bắc vào Nam, từ Nam ra Bắc đều dành cho chị một lòng kính phục đặc biệt. Họ cùng nhau đóng góp dựng nên bia thờ chị, và mỗi lần xe chạy ngang qua đoạn đường này đều ghé lại thắp hương, xin chị phù hộ cho chuyến đi được thuận lợi, bình an. Một người, rồi nhiều người. Bát hương nhỏ dần trở thành một miếu thờ bên đường lặng lẽ được vun đắp bởi lòng tri ân và cảm phục.
Nhiều năm về sau, khi bom đạn đã lùi xa, đền thờ liệt sĩ bên cạnh Hang Tám Cô được dựng lên trang trọng, ghi danh những người đã ngã xuống trên con đường mang tên Quyết Thắng. Nhưng ở Hang Y Tá, người dân địa phương và đồng bào ARem vẫn tin rằng chị chưa từng rời đi. Nhiều người dân đi qua cũng ghé vào, thắp một nén hương vì tin rằng chị vẫn ở lại, cùng con đường, cùng trọng điểm ngày ấy.
40 năm ngóng đợi con về
Hai tháng sau ngày chị hy sinh, tin báo tử mới đến được với gia đình ở Thanh Hóa. Nỗi đau ập đến người mẹ già và những người em. Từ đó, trong lòng bà Nguyễn Thị Vinh (mẹ chị Sặng) đau đáu một nỗi niềm mong nhớ người con gái anh hùng không bao giờ về nữa.
Sau ngày đất nước hòa bình, chị được đưa về an táng tại nghĩa trang TNXP Thọ Lộc, bên cạnh những đồng đội đã đồng hành những năm tháng oanh liệt bám trụ trên Đường 20 – Quyết Thắng.
Hằng năm, bà Kiện, em gái út, đều vào thăm mộ chị rồi đến miếu thờ nơi chị ngã xuống để thắp hương. Chị không cô đơn nơi đất khách bởi có đồng đội bên cạnh, có người thân thăm viếng và có rất nhiều người nhớ về chị. Nhưng với người mẹ ở quê, điều đó vẫn chưa đủ vơi đi nỗi mong ngóng đã kéo dài gần 40 năm. Bà vẫn mong đón chị về để những năm tháng cuối đời còn có nơi gần gũi mà thăm nom.
Năm 2011, điều ấy trở thành hiện thực. Chính quyền địa phương tỉnh Thanh Hóa và Quảng Bình phối hợp với gia đình liệt sĩ Nguyễn Thị Sặng đưa chị về an táng tại nghĩa trang Hàm Rồng, Thanh Hóa. Cùng năm đó, tại chính miếu thờ nhỏ dưới chân dốc Ba Thang xây dựng lại thành nhà bia tưởng niệm – khắc ghi thời kỳ oanh liệt và sự tri ân đối với chị và các đồng đội Đại đội C211.
Các sự kiện tri ân tại Hang Y Tá và hành trình viếng thăm
Mỗi năm, khi đến tháng Mười âm lịch, Đường 20 – Quyết Thắng lại đón những đoàn người trở về trong không khí thành kính. Từ mùng 8 đến 16 tháng 10 âm lịch (khoảng cuối tháng 11 đến đầu tháng 12 dương lịch), Trung tâm Du lịch Phong Nha – Kẻ Bàng tổ chức Lễ Giỗ các Anh hùng Liệt sĩ Đường 20 – Quyết Thắng để tưởng nhớ những vị anh hùng đã ngã xuống trên tuyến đường huyền thoại. Vào những dịp lễ trọng đại như Quốc khánh 2/9, Giải phóng miền Nam 30/4, ngày Thương binh – Liệt sĩ 27/7, v.v., các đoàn cựu chiến binh, thân nhân liệt sĩ và người dân từ nhiều khắp mọi miền sẽ tìm về, lặng lẽ dâng nén hương tại Hang Tám Cô, Hang Y Tá và những di tích lịch sử trên tuyến Trường Sơn.
Mỗi di tích đều gắn với một phần ký ức của tuyến vận tải huyền thoại, để người đến không chỉ thắp hương tưởng niệm mà còn lắng nghe những câu chuyện vẫn còn được lưu giữ giữa đại ngàn. Với những ai muốn cảm nhận trọn vẹn không khí thiêng liêng ấy, các dịp lễ tri ân là thời điểm đặc biệt để ghé thăm. Ngay cả những ngày bình thường, các di tích trên Đường 20 – Quyết Thắng vẫn mở cửa quanh năm, đón những bước chân đi tìm dấu ấn lịch sử.
Sau khi dâng hương ở Hang Tám Cô và Hang Y Tá, du khách có thể tiếp tục hành trình đến Hang Chỉ Huy, cách Hang Y Tá khoảng 9km. Đây là nơi câu chuyện về tuyến vận tải Trường Sơn được kể bằng cách đưa du khách sống lại thời kỳ oanh liệt ấy. Ngồi trên chính xe ZIL-130 đã băng qua lịch sử, giữa tiếng động cơ gầm rú và ánh chớp bom rơi mô phỏng qua công nghệ VR 9D, du khách sẽ hóa thân thành người lính vận tải vượt trọng điểm dưới mưa bom. Cảm giác đất trời rung lắc dưới cánh máy bay, tiếng bom nổ, mùi khói súng, v.v., sẽ tái hiện phần nào những kí ức chiến trường của các chiến sĩ, thanh niên xung phong trên Đường 20 – Quyết Thắng nói riêng và tuyến lửa Trường Sơn nói chung.
Hang Chỉ Huy từng là tổng kho lương thực, vũ khí, trạm phẫu dã chiến và trung tâm liên lạc giữa lòng núi đá. Những hình ảnh tư liệu, hiện vật chiến trường được phục dựng và lưu giữ tại đây kể lại một thời kỳ mà mỗi chuyến xe, mỗi cân gạo, viên đạn đưa vào chiến trường đều đánh đổi bằng máu xương. Đứng giữa không gian ấy, câu chuyện về nữ y tá Nguyễn Thị Sặng và những đồng đội đã ngã xuống ở Hang Tám Cô, Hang Y Tá như được nối dài, trở thành một phần trọn vẹn trong bức tranh về mạch máu giao thông Trường Sơn suốt những năm chiến tranh.