Đằng sau những chiến dịch lớn, những đòn tiến công tạo nên yếu tố bất ngờ và khả năng hiệp đồng giữa các lực lượng, luôn có một mắt xích quyết định: thông tin liên lạc. Mệnh lệnh có đến đúng đơn vị kịp thời hay không, báo cáo từ chiến trường có về đến sở chỉ huy đủ nhanh để có chỉ đạo đúng lúc hay không, tất cả tác động trực tiếp đến cục diện chiến trường. Mạch máu thông tin liên lạc đóng vai trò quan trọng giúp đoàn quân dưới mặt đất giữ vững thế chủ động ngay cả khi bầu trời bị đe doạ bởi không quân Mỹ.
Để mệnh lệnh vượt qua hàng trăm cây số núi rừng và bom đạn là công sức của những người lính thông tin. Trên tuyến đường ấy, Tổng trạm Thông tin A72 tại An Bờ góp phần giữ “mạch máu” chỉ huy luôn thông suốt. Nhiều năm sau chiến tranh, giữa vô số hang đá, dấu tích căn cứ gần như biến mất. Hành trình tìm lại những dấu tích A72 vì thế cũng là hành trình khám phá câu chuyện về một căn cứ bí mật và những người lính từng giữ liên lạc giữa đại ngàn.
Bối cảnh lịch sử hình thành nên Hang Thông Tin A72
Trạm tổng thông tin A72 nằm trong hang đá dưới chân núi An Bờ, thôn Khe Sung, xã Kim Ngân, tỉnh Quảng Trị. Trước sáp nhập là xã Ngân Thủy, huyện Lệ Thủy, Quảng Bình. Người dân địa phương gọi nơi đây là Hang Cơ Yếu hoặc Hang Ông Giáp.
Trong thời kỳ chiến tranh leo thang, tình hình chính trị, quân sự phức tạp, chiến trường và mặt trận phân tán khắp các vùng đồi núi, rừng sâu, đồng bằng, v.v. Bộ đội Việt Nam phải liên tục cơ động, ém quân, giữ bí mật vị trí đóng quân để chuẩn bị cho thời cơ lớn. Để phối hợp tác chiến hiệp đồng binh chủng, tạo đòn bất ngờ trong các chiến dịch và giành thế chủ động trên chiến trường thì thông tin liên lạc chính là yếu tố sống còn.
Ngay từ năm 1941, khi vừa về nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn: “Việc liên lạc là một việc quan trọng bậc nhất trong công tác cách mệnh, vì chính nó quyết định sự thống nhất chỉ huy, sự phân phối lực lượng và do đó bảo đảm thắng lợi”.
Từ năm 1966 – 1967, khi cuộc kháng chiến bước vào giai đoạn mới, Bộ Quốc Phòng đã xây dựng một tuyến thông tin dây trần dài hơn 400 km từ bắc Nghệ An vào sát sông Bến Hải. Trục đường chính có thêm nhiều đường nhánh toả về các mặt trận Quân khu 4, Trị Thiên, Bộ tư lệnh Bộ đội Trường Sơn (Đoàn 559), Bộ giao thông vận tải (Đoàn 500) và Nam Lào. Từ đó, chỉ đạo từ Quân Uỷ Trung Ương và Bộ Quốc Phòng có thể truyền trực tiếp đến các mặt trận.
7-1-1967, Đại đội 7 được thành lập, trực thuộc Trung đoàn Thông tin 134, chịu trách nhiệm quản lý và khai thác tuyến dây trần dài hơn 300 km từ Giang Sơn – Nghệ An vào điểm cao 316 – Vĩnh Linh.
Trên đoạn trục này có ba trạm cơ vụ tải ba, đều nằm trên đất Quảng Bình cũ, cách nhau khoảng 200 km:
- Trạm thông tin A69 đóng quân ở Hang Lèn Hà (Tuyên Hóa): Nhiệm vụ bảo đảm thông tin Bắc – Nam từ Hà Nội đến đường 9 – Nam Lào, Cụm kho Binh trạm 25 thuộc Đoàn 559 ở Thanh Lạng, Binh trạm 12 ở Cổng Trời, Sư đoàn Phòng không 367, Đồn Biên phòng Cha Lo.
- Trạm thông tin A70 đóng quân ở KM4, đường 20 Quyết Thắng (Khương Hà, Bố Trạch): Nhiệm vụ đảm bảo thông tin trên tuyến đường 20 Quyết Thắng.
- Trạm thông tin A72 ở An Bờ (Lệ Thủy): Nhiệm vụ bảo đảm thông tin đường trục từ sở chỉ huy cơ bản ở Hà Nội đến các sở chỉ huy tiền phương của các lực lượng ở chiến trường.
Trong ba trạm, A72 là trạm cơ vụ loại lớn, có tới 50 mạch thoại cao tần, 28 đầu máy tải ba các loại và 2 tổng đài loại 100 số. Hang A72 được chọn làm nơi đặt sở chỉ huy chiến dịch, sở chỉ huy tiền phương của bộ đội pháo binh, lực lượng vận tải, cùng các cơ quan tiền phương của Tổng cục Chính trị, Bộ Tổng Tham mưu, Tổng cục Hậu cần và Bộ Tư lệnh Thông tin liên lạc.
Khi quân đội Việt Nam triển khai các chiến dịch quân sự lớn như Đường 9 – Khe Sanh, Tổng Tiến Công và nổi dậy Tết Mậu Thân, Chiến dịch Đường 9 – Nam Lào, Chiến dịch Quảng Trị, v.v., nhiều chỉ huy cấp cao đã trực tiếp đến khu vực Hang A72 chỉ đạo chiến trường. Đặc biệt là đại tướng Võ Nguyên Giáp, Thượng tướng Văn Tiến Dũng, Trung tướng Lê Trọng Tấn, Thiếu tướng Trần Quý Hai, v.v.
Khu vực đặt trạm tổng thông tin A72 có rất nhiều hang đá, cửa hang khuất và lối đi bí mật nên được bộ đội tận dụng làm nơi trú ẩn, phục vụ nhiều chức năng trong kháng chiến như Hang Nhà Báo, Hang Văn Công, v.v. Có một hang động từng là nơi Đại tướng Võ Nguyên Giáp trực tiếp có mặt chỉ đạo mặt trận giai đoạn 1971-1973, được gọi là Hang Đại Tướng còn đồng bào Vân Kiều gọi là Hang Ông Giáp.
Vai trò của Hang Thông Tin A72 trong lịch sử kháng chiến
Đằng sau một mệnh lệnh tác chiến từ sở chỉ huy truyền đến chiến trường chỉ trong một cuộc gọi chỉ tính bằng giây, bằng phút, là cả một hệ thống thông tin liên lạc vượt núi cao, vực sâu nối thẳng đến chiến trường. Những chiến sĩ thông tin chiến đấu bằng dây trần đã nêu cao khẩu hiệu “Đứt dây như đứt ruột, gãy cột như gãy xương”. Họ kéo mạng lưới dây thông tin xuyên thẳng núi rừng, xuyên qua khói lửa thành mạng lưới dài hàng trăm, rồi đến hàng nghìn km, vươn xa đến mọi ngã chiến trường.
Nhưng những đường dây ấy cũng trở thành mục tiêu đánh phá của không quân Mỹ và các toán biệt kích. Bom đạn có thể đánh gãy cột, cắt đứt dây bất cứ lúc nào. Mưa giông, cây rừng đổ ngã cũng có thể làm gián đoạn liên lạc. Mỗi khi đường dây bị đứt, những người lính thông tin lại bất kể ngày đêm mà băng rừng tìm tuyến, nối dây, dựng cột để khôi phục liên lạc ngay tức khắc. Giữa những cơn mưa đạn, hình ảnh người lính thông tin vác cuộn dây xông thẳng vào khỏi lửa hay màn đêm, giông bão đã trở thành nên quen thuộc bởi một phút mất liên lạc cũng có thể gây ra hậu quả to lớn đến chiến trường.
Trong mạng lưới ấy, Trạm Thông tin A72 tại An Bờ là một đầu mối quan trọng, giữ cho thông tin từ Quân uỷ Trung ương, Bộ Tổng Tư Lệnh đến các sở chỉ huy tiền phương được thông suốt. Đặc biệt, trong các chiến dịch lớn, các đoàn công tác của Bộ quốc Phòng và đặc phải viên chính phủ đã trực tiếp đến khu vực núi đá ở Hang Thông Tin A72 để chỉ huy tác chiến.
Điển hình như trong năm 1968, khi bộ đội Việt Nam tiến hành chiến dịch Đường 9 – Khe Sanh, thiếu tướng Trần Quý Hai là tư lệnh chiến dịch đã trực tiếp đến trạm cơ vụ A72 chỉ đạo tác chiến. Bộ đội thông tin đã triển khai mạng thông tin hữu tuyến điện từ sở chỉ huy chiến dịch đến sở chỉ huy các sư đoàn bộ binh, các cụm pháo binh, pháo cao xạ và các đơn vị binh chủng. Sau 180 ngày đêm chiến đấu, quân giải phóng giành thắng lợi lớn, buộc Mỹ rút khỏi Khe Sanh.
Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, Trạm cơ vụ A72 đồng thời đảm nhiệm liên lạc đến Sở chỉ huy tiền phương của Bộ chỉ đạo tác chiến ở Trị Thiên và Sở chỉ huy tiền phương của Quân khu 4.
Năm 1971, trước tính hình Mỹ và quân đội Việt Nam Cộng Hoà mở chiến dịch Lam Sơn 719 nhằm tấn công, càn quét đường mòn Hồ Chí Minh, bộ đội Việt Nam mở chiến dịch Đường 9 – Khe Sanh để đón đầu ngăn chặn. Hang Thông Tin A72 trở thành trung tâm chỉ huy chiến dịch khi Các đoàn công tác của Bộ Quốc Phòng và phái viên cấp cao của Đảng và Nhà nước đến công tác, chỉ huy chiến trường. Đặc biệt là Đại Tướng Võ Nguyên Giáp đã có thời gian thị sát, chỉ huy tác chiến và lưu trú trong hang đá gần Hang Thông Tin A72. Chính vì thế nên nơi đây xuất hiện thêm tên gọi Hang Ông Giáp hay Hang Đại Tướng.
Trong 8 năm chiến đấu, trải qua những chiến dịch lớn nhỏ, tổng trạm thông tin A72 cùng các cán bộ, chiến sĩ bộ đội thông tin đã đóng góp to lớn vào công cuộc kháng chiến. Vị trí của Hang Thông Tin A72 nằm trên tuyến Trường Sơn cùng với ý nghĩa tối quan trọng nên cũng hứng chịu sự oanh tạc của không quân Mỹ. Chỉ trong năm 1972, tuyến đường dây và trạm máy của Hang Thông Tin A72 đã hứng chịu tới 450 trận đánh phá bằng cả bom B52 rải thảm, bom bi, bom từ trường, v.v. đến trút bom tọa độ.
Tuy bom đạn không thể phá huỷ hệ thống máy móc nằm sâu trong núi đá nhưng lại đe dọa trực tiếp đến lực lượng bộ đội bảo vệ và khôi phục thông tin liên lạc. Mặc dù phải đối mặt với vô vàn khó khăn, gian khổ và hiểm nguy luôn rình rập nhưng bộ đội thông tin vẫn kiên cường bám dây, bám cột, bảo vệ mạch máu thông tin thông suốt, đóng góp quan trọng vào sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước.
Đến mùa Xuân năm 1975, khi cả nước bước vào Chiến dịch Hồ Chí Minh, những đường dây thông tin từ trạm cơ vụ A72 tiếp tục nối hậu phương với chiến trường. Chính từ hang đá núi An Bờ, bức điện bí mật về mệnh lệnh của Đại tướng Võ Nguyên Giáp được truyền đi, chạy dọc theo mạng lưới dây thông tin đã bao lần chấp nối: “Thần tốc, thần tốc hơn nữa, táo bạo, táo bạo hơn nữa. Tranh thủ từng giờ, từng phút, xốc tới mặt trận, giải phóng miền Nam. Quyết chiến và toàn thắng!”
Hành trình tìm lại căn cứ tuyệt mật của thế hệ hậu sinh
Khi đất nước hoà bình, chiến tranh dần lùi vào quá khứ, Hang Thông Tin A72 không còn phục vụ quân sự. Một trạm cơ vụ trọng yếu giữ mạch máu thông tin liên lạc Bắc Nam trải 8 năm oằn mình dưới bom đạn đã cùng đất nước bước vào thời kỳ thách thức mới: khôi phục đất nước, khắc phục hậu quả chiến tranh, phát triển kinh tế – xã hội từ nông thôn đến biên giới, hải đảo. Thoáng chốc, mấy chục năm đã trôi qua, cảnh còn, người còn đó nhưng ký ức đã dần phai qua bao năm tháng. Dấu tích của một thời hoa lửa cũng dần nhường chỗ cho đại ngàn đang từng ngày hồi sinh nơi núi rừng An Bờ.
Giữa những núi đá trùng điệp ở An Bờ, tìm lại A72 vì thế không đơn giản là xác định một vị trí trên bản đồ. Đó là hành trình lần theo ký ức của những người từng sống, chiến đấu tại đây; từ những hồ sơ cũ, những lời kể đã qua nhiều năm tháng, đến những dấu vết còn sót lại giữa rừng. Những cựu chiến binh và người dân địa phương từng gắn bó với chiến trường trở thành những người dẫn đường đặc biệt, giúp thế hệ sau từng bước tìm lại một căn cứ từng được giữ bí mật trong suốt thời chiến.
Ngày 12/12/1986, Tổng trạm Thông tin A72 được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia. Ký ức của những người lính thông tin bước ra khỏi phạm vi bí mật, trở thành một phần lịch sử được ghi nhận và lưu truyền rộng rãi. Hơn ba mươi năm sau, đúng dịp kỷ niệm 50 năm ngày thành lập Tổng trạm (7/1/1967 – 7/1/2017), nhà bia di tích được khởi công dưới chân núi An Bờ, trên phần đất người dân xã Ngân Thủy tự nguyện hiến tặng. Hàng trăm cựu chiến binh binh chủng thông tin liên lạc từ khắp mọi miền trở về, tụ họp giữa núi rừng năm xưa, cùng nhau ôn lại những năm tháng bám dây, giữ cột giữa mưa bom.
Nối dài hành trình tri ân lịch sử
Hang Thông Tin A72 cũng là câu chuyện chung của nhiều di tích trên dãy Trường Sơn. Có những hang từng là trạm thông tin, nơi trú quân, kho chứa hay sở chỉ huy, nhưng nay khó có thể tiếp cận. Một viên pin cũ, dòng chữ viết bằng than trên vách đá hay vài mảnh hiện vật đôi khi là dấu tích cuối cùng còn lại. Phần ký ức lớn hơn được gìn giữ trong lời kể của những người từng đi qua chiến trường. Vì thế, mỗi di tích được tìm thấy và bảo tồn không chỉ giúp xác định một địa điểm lịch sử. Đó còn là cách thế hệ hôm nay tìm về những con người đã từng sống, chiến đấu và hy sinh giữa Trường Sơn, để hiểu hơn giá trị của hòa bình và trân trọng những ký ức không thể bị lãng quên.
Hang Thông Tin A72 hôm nay không phải là một điểm đến có thể trực tiếp tham quan. Bia tưởng niệm được xây dựng ở xã Ngân Thủy, huyện Lệ Thủy, Quảng Bình (nay là thôn Khe Sung, xã Kim Ngân, tỉnh Quảng Trị), gần Nhà lưu niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Khi có dịp viếng thăm quê hương của Đại Tướng, du khách có thể tìm đến bia di tích đại diện của một căn cứ thông tin từng giữ vai trò quan trọng trên tuyến Trường Sơn.
Từ những dấu tích còn lại của Hang Thông Tin A72, câu chuyện về hệ thống thông tin và cuộc sống chiến đấu trên tuyến lửa Trường Sơn có thể được tiếp tục khám phá tại Hang Chỉ Huy trên Đường 20 Quyết Thắng. Nơi đây mở ra một cách tiếp cận lịch sử với công nghệ hiện đại, đưa ký ức của những người từng sống một lần nữa trỗi dậy, để những câu chuyện từng nằm sâu dưới đại Trường Sơn tiếp tục được nhìn thấy, lắng nghe và truyền lại cho những thế hệ sau.
Du khách sẽ đi từ trải nghiệm VR 9D và cầm lái chiếc xe vận tải ZIL – 130 để một lần sống và chiến đấu như một người lính lái xe xuyên qua khói lửa Trường Sơn. Những dấu tích về thông tin liên lạc, chỉ huy, hậu cần và đời sống trong hang góp phần khắc họa bức tranh rộng lớn hơn, nơi hàng vạn cán bộ, chiến sĩ, thanh niên xung phong,… đã cùng nhau giữ vững tuyến chi viện giữa bom đạn.
Hang Chỉ Huy vì thế không chỉ kể chuyện về một địa điểm. Từ một hang đá, cả một phần ký ức Trường Sơn được mở ra bằng ngôn ngữ của lịch sử và công nghệ, để quá khứ không chỉ được đọc hay nghe kể, mà trở thành một trải nghiệm sống động có thể chạm đến trái tim của những người đi tìm dấu ấn.